Πότε η σιωπή είναι δύναμη και πότε μας κάνει κακό;

Κυριακάτικο τραπέζι. Κάποιος κάνει ένα σχόλιο που σε πικραίνει. Εσύ σωπαίνεις και συνεχίζεις να τρως.

Μπορεί να είναι σοφία: δεν άξιζε τη διαμάχη, ο θυμός θα ξεθύμαινε, δεν ήταν η ώρα. Μπορεί όμως να είναι και κάτι άλλο: το πρώτο τουβλάκι ενός τοίχου που θα μεγαλώνει κάθε Κυριακή.

Η ίδια σιωπή μπορεί να είναι και τα δύο. Γι' αυτό το ερώτημα δεν είναι αν θα σωπάσεις. Είναι τι κάνεις μέσα στη σιωπή, πώς την εκφράζεις και αν επιστρέφεις.

Όταν η σιωπή σε προστατεύει

Υπάρχουν στιγμές που το να μη μιλήσεις είναι η πιο ώριμη επιλογή:

Όταν ο θυμός σε έχει κυριεύσει. Το Gottman Institute περιγράφει την έντονη συναισθηματική φόρτιση ως «πλημμύρα» (flooding): τότε δυσκολεύει η ουσιαστική συζήτηση. Ένα διάλειμμα περίπου 20 λεπτών ή περισσότερο μπορεί να βοηθήσει, αρκεί να υπάρχει πρόθεση επιστροφής και να μην χρησιμοποιείται ως τιμωρία.

Όταν δεν ξέρεις όλη την ιστορία ή δεν ξέρεις αρκετά. Η ερώτηση προηγείται της κρίσης.

Όταν κάποιος σου ανοίγει την καρδιά του. Εδώ η σιωπή δεν είναι κενό. Είναι προσοχή: δεν διακόπτεις και δεν σπεύδεις να δώσεις λύση. Μια ερώτηση συνέχειας δείχνει ότι άκουσες.

Όταν θα πρόδιδες μια εμπιστοσύνη ή θα έλεγες κάτι μόνο για να πληγώσεις. Μπορείς να αναβάλεις μια σκληρή αντίδραση χωρίς να αποφεύγεις μια αναγκαία, ειλικρινή συζήτηση.

Όταν μιλάς μόνο για να κερδίσεις. Αν ο λόγος σου υπηρετεί τον εγωισμό και όχι τη σχέση, δεν χρειάζεται να ειπωθεί.

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις τη σιωπή τη διαλέγεις εσύ. Δεν σε διαλέγει εκείνη.

Όταν η σιωπή σε βλάπτει

Όταν κρατάς μέσα σου ό,τι νιώθεις

Σε εργαστηριακή μελέτη του 2003, η σκόπιμη καταστολή της συναισθηματικής έκφρασης κατά τη διάρκεια μιας συζήτησης συνδέθηκε με δυσκολότερη κοινωνική αλληλεπίδραση και αλλαγές σε φυσιολογικούς δείκτες. Άλλη έρευνα έχει συσχετίσει τη συχνή καταστολή της έκφρασης με λιγότερη κοινωνική υποστήριξη και εγγύτητα. Πρόκειται για ευρήματα συγκεκριμένων ερευνών, όχι για απόδειξη ότι κάθε φορά που σωπαίνουμε βλάπτουμε τη σχέση μας.

Δεν χρειάζεται να λες τα πάντα, ούτε να εκφράζεις αμέσως κάθε συναίσθημα. Αν όμως κρύβεις συστηματικά όσα σε απασχολούν, μπορεί να δυσκολεύεται η αμοιβαία κατανόηση.

Όταν η σιωπή γίνεται τιμωρία

Υπάρχει και η σιωπή που χρησιμοποιείται ως μέσο πίεσης: η επίμονη αγνόηση, η άρνηση επικοινωνίας με σκοπό την τιμωρία ή τον έλεγχο. Ο ερευνητής Kipling Williams έχει περιγράψει πώς ο κοινωνικός αποκλεισμός μπορεί να απειλήσει την αίσθηση του ανήκειν, την αυτοεκτίμηση, τον έλεγχο και την αίσθηση ουσιαστικής παρουσίας. Δεν είναι όμως κάθε απόσυρση τιμωρία: κάποιος μπορεί να χρειάζεται χρόνο ή να μην αισθάνεται ασφαλής να μιλήσει.

Η διαφορά δεν κρίνεται μόνο από τη διάρκεια της σιωπής. Σημασία έχουν το πλαίσιο, η επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά, η πρόθεση όπου μπορεί να διαπιστωθεί, και η δυνατότητα ασφαλούς επικοινωνίας. Σε μια υγιή παύση μπορείς, όταν είναι εφικτό, να εξηγήσεις ότι χρειάζεσαι χρόνο και να συμφωνήσεις πότε θα επανέλθετε.

Όταν η σιωπή είναι αποφυγή

«Θα περάσει από μόνο του.» Μερικά θέματα πράγματι ξεθωριάζουν με τον χρόνο. Άλλα, όταν αποφεύγονται επανειλημμένα, μπορεί να συσσωρεύουν απόσταση ή δυσαρέσκεια.

Τρεις ερωτήσεις για να ξεχωρίσεις

Ηρεμώ ή κρύβω; Χρησιμοποιώ τη σιωπή για να σκεφτώ και να ηρεμήσω ή αποφεύγω συστηματικά κάτι σημαντικό;

Έχω εξηγήσει τι χρειάζομαι; Όταν είναι ασφαλές και εφικτό, μια σύντομη εξήγηση μπορεί να αποτρέψει παρεξηγήσεις. Η απουσία εξήγησης δεν αποδεικνύει από μόνη της πρόθεση τιμωρίας.

Χρειάζεται να επιστρέψω; Αν το ζήτημα παραμένει σημαντικό και η συζήτηση είναι ασφαλής, μπορώ να προτείνω μια στιγμή για να το ξαναδούμε. Αν υπάρχουν απειλές ή χειριστική συμπεριφορά, μπορώ αντίθετα να θέσω όριο.

Και μία ακόμη, πιο ειλικρινής: σωπαίνεις επειδή επιλέγεις ή επειδή φοβάσαι;

Πώς κάνεις σωστά μια παύση

Μια χρήσιμη προσέγγιση, που συναντάμε και στις οδηγίες του Gottman Institute, είναι να ζητήσεις διάλειμμα, να φροντίσεις να ηρεμήσεις και να επανέλθεις όταν μπορείτε να μιλήσετε ουσιαστικά. Μια βόλτα ή λίγος χρόνος μακριά από την ένταση μπορεί να βοηθήσει. Δεν είναι υποχρέωση επιστροφής σε μια επικίνδυνη συζήτηση.

Δοκίμασε: «Χρειάζομαι λίγο χρόνο να ηρεμήσω. Θα επιστρέψουμε σε αυτό απόψε στις εννιά.»

Πώς επιστρέφεις σε μια άλυτη συζήτηση

Η δυσκολότερη στιγμή είναι η επιστροφή. Δεν χρειάζεται να ξεκινήσεις από το παράπονο. Ξεκίνα από το ότι γύρισες. Τρία βήματα: ονόμασε το θέμα, πες τι ένιωσες, ζήτα κάτι συγκεκριμένο.

Δοκίμασε: «Θέλω να γυρίσουμε σε αυτό που συζητούσαμε. Ηρέμησα και θέλω να σε ακούσω. Εγώ ένιωσα..., και θα ήθελα...»

Αν ο άλλος είναι εκείνος που σωπαίνει, μην πιέσεις. Άφησέ του έναν δρόμο επιστροφής:

Δοκίμασε: «Δεν χρειάζεται να μιλήσουμε τώρα. Πες μου πότε θα μπορούμε.»

Πρόσεξε: Αν σωπαίνεις από φόβο ή αν κάποιος χρησιμοποιεί συστηματικά τη σιωπή για έλεγχο και απομόνωση, προέχει η ασφάλειά σου, όχι η αποκατάσταση της συζήτησης. Σε άμεσο κίνδυνο κάλεσε το 112. Για υποστήριξη γυναικών που υφίστανται βία υπάρχει η γραμμή SOS 15900.

Η σιωπή μπορεί να είναι δύναμη όταν σου δίνει χρόνο να επιλέξεις πώς —και αν— θα μιλήσεις.

Γίνεται τοίχος όταν χρησιμοποιείται ξανά και ξανά για να κρατά τον άλλον απέξω.

Αν θες να πας πιο βαθιά στα όρια και στις σχέσεις, στο site Ήρεμη Δύναμη θα βρεις άρθρα, μια ενότητα με βιβλία που προτείνουμε και ένα σύντομο κουίζ που σε βοηθά να βρεις ποιο σου ταιριάζει αυτή την περίοδο.

Διάβασε και: «Τα λόγια που δεν παίρνονται πίσω: τι να κάνεις πριν και μετά»

Διάβασε και: «7 αποφάσεις που αξίζει να καθυστερήσεις λίγο»

Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά ψυχολογική συμβουλή ή θεραπεία ζεύγους.