Πώς να αναγνωρίζεις την υποτίμηση χωρίς να αποδίδεις τα πάντα στη ζήλια

Ανακοινώνεις ότι πήρες την προαγωγή. Ή ότι τελείωσε επιτέλους η ανακαίνιση. Ή ότι το παιδί σου πέρασε εκεί που ήθελε.

«Μπράβο», σου λέει κάποιος. «Εσύ όμως είχες και βοήθεια, έτσι;»

Μπορεί να ήταν μια αδέξια παρατήρηση. Μπορεί να είχε μια δόση ειρωνείας. Αυτό που ξέρεις είναι ότι, εκείνη τη στιγμή, ένιωσες πως η χαρά σου μίκρυνε.

Σε τέτοιες στιγμές είναι εύκολο να σκεφτείς: «Με ζηλεύει;»

Ίσως. Υπάρχει όμως ένα πιο χρήσιμο ερώτημα: τι κάνει αυτός ο άνθρωπος και πόσο συχνά;

Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα τι αισθάνεται κάποιος μόνο από μία φράση. Μπορούμε όμως να προσέξουμε πώς μας συμπεριφέρεται.

Ζήλια, φθόνος και όσα δεν ξέρουμε

Στην καθημερινή γλώσσα χρησιμοποιούμε συχνά τη λέξη «ζήλια» για διαφορετικές εμπειρίες.

Στην ψυχολογία, η ζήλια συνδέεται συνήθως με την απειλή απώλειας μιας σημαντικής σχέσης, ενώ ο φθόνος με τη δυσφορία που μπορεί να προκαλεί η υπεροχή ή η καλή τύχη ενός άλλου ανθρώπου.

Όταν λέμε ότι κάποιος «μας ζηλεύει» για μια επιτυχία, συχνά εννοούμε φθόνο.

Οι έρευνες του Niels van de Ven και των συνεργατών του διακρίνουν δύο μορφές φθόνου. Ο καλοήθης φθόνος μπορεί να κινητοποιεί κάποιον να βελτιώσει τη δική του θέση. Ο κακοήθης συνδέεται περισσότερο με την επιθυμία να μειωθεί η θέση εκείνου που υπερέχει.

Αυτή η διάκριση αφορά ερευνητικά μοτίβα συναισθημάτων και κινήτρων. Δεν σημαίνει ότι μπορούμε να αναγνωρίσουμε με σιγουριά τι αισθάνεται ένας συγκεκριμένος άνθρωπος παρατηρώντας ένα σχόλιό του.

Μερικές φορές δεν υπάρχει φθόνος. Υπάρχει αμηχανία, αγένεια, κακή επικοινωνία ή μια κριτική που διατυπώθηκε άστοχα.

Και μερικές φορές η κριτική περιέχει κάτι χρήσιμο, ακόμη κι αν δεν μας άρεσε ο τρόπος που ακούστηκε.

Η ετικέτα «με ζηλεύει» μπορεί να δίνει μια εύκολη εξήγηση. Δεν είναι όμως πάντα η σωστή.

Τρία μοτίβα συμπεριφοράς που αξίζει να προσέξεις

Δεν υπάρχει ένας αξιόπιστος κατάλογος φράσεων που αποδεικνύουν ότι κάποιος σε φθονεί. Υπάρχουν, όμως, συμπεριφορές που μπορεί να σε κάνουν να αισθάνεσαι ότι η προσπάθεια ή η χαρά σου υποτιμάται.

1. Η επιτυχία σου συνοδεύεται συστηματικά από ένα «αλλά»

«Μπράβο, καλά τα πήγες… για τα δεδομένα σου.»

«Εντάξει, είχες και τύχη.»

«Μην το παίρνεις τόσο πάνω σου.»

Ένα τέτοιο σχόλιο μπορεί να είναι αδέξιο ή ειρωνικό. Όταν όμως επαναλαμβάνεται, ιδιαίτερα κάθε φορά που μοιράζεσαι κάτι σημαντικό, αξίζει να προσέξεις το αποτέλεσμα που έχει πάνω σου.

Δεν χρειάζεται να αποφασίσεις αμέσως αν ο άλλος έχει κακή πρόθεση. Μπορείς πρώτα να αναγνωρίσεις ότι ο τρόπος του σε πληγώνει ή μειώνει την προσπάθειά σου.

2. Οι καλές σου στιγμές αντιμετωπίζονται με απαξίωση

Δεν εκφράζουν όλοι τη χαρά τους με τον ίδιο τρόπο. Κάποιος μπορεί να είναι συγκρατημένος, αφηρημένος ή να περνά μια δύσκολη περίοδο.

Γι’ αυτό η απουσία ενθουσιασμού δεν είναι από μόνη της ένδειξη υποτίμησης.

Διαφορετικό είναι να αλλάζει συστηματικά η στάση ενός ανθρώπου όταν σου συμβαίνει κάτι καλό: να ειρωνεύεται, να αλλάζει απότομα θέμα για να μειώσει τη σημασία του γεγονότος ή να αντιμετωπίζει κάθε επίτευγμά σου σαν κάτι ασήμαντο.

Ακόμη κι εδώ, δεν γνωρίζεις απαραίτητα το γιατί. Γνωρίζεις όμως πώς εκδηλώνεται η συμπεριφορά.

3. Η υποτίμηση συνεχίζεται και όταν δεν είσαι παρών

Μπορεί να μαθαίνεις ότι κάποιος κάνει επανειλημμένα μειωτικά σχόλια για σένα. Ή να παρατηρείς ότι αντιμετωπίζει τις δυσκολίες σου με εμφανή ικανοποίηση.

Η ψυχολογική έρευνα έχει συνδέσει τον φθόνο με την επιχαιρεκακία, δηλαδή την ευχαρίστηση μπροστά στην ατυχία κάποιου άλλου. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε τέτοια αντίδραση οφείλεται σε φθόνο.

Χρειάζεται επίσης προσοχή στις πληροφορίες που μεταφέρονται από τρίτους. Μπορεί να λείπει το πλαίσιο, να έχει αλλοιωθεί μια φράση ή να υπάρχουν άλλες εντάσεις ανάμεσα στους εμπλεκόμενους.

Πριν σχηματίσεις μια οριστική εικόνα, προσπάθησε να ξεχωρίσεις όσα γνωρίζεις από όσα υποθέτεις.

Τέσσερις ερωτήσεις πριν βγάλεις συμπέρασμα

Επαναλαμβάνεται;

Μία άστοχη κουβέντα δεν περιγράφει ολόκληρη μια σχέση. Η επανάληψη, όμως, μπορεί να αποκαλύψει ένα μοτίβο.

Συμβαίνει ιδιαίτερα όταν σου πηγαίνουν καλά τα πράγματα;

Αν η στάση κάποιου αλλάζει σταθερά στις καλές σου στιγμές, είναι κάτι που αξίζει να παρατηρήσεις, χωρίς να θεωρήσεις δεδομένο το κίνητρό του.

Πώς συμπεριφέρεται γενικότερα;

Μπορεί να μιλά υποτιμητικά σε πολλούς ανθρώπους ή να υπάρχει μια συγκεκριμένη δυσκολία στη δική σας επικοινωνία. Καμία από τις δύο περιπτώσεις δεν αναιρεί την επίδραση που έχει πάνω σου.

Τι συμβαίνει όταν του το αναφέρεις;

Μπορεί να εξηγήσει τι εννοούσε, να αναγνωρίσει ότι σε πλήγωσε ή να επιμείνει στον ίδιο τρόπο. Η αντίδρασή του δίνει περισσότερες πληροφορίες για το αν υπάρχει περιθώριο συνεννόησης.

Και μια πέμπτη ερώτηση, αυτή τη φορά προς τον εαυτό σου: υπάρχει κάτι χρήσιμο στην κριτική που άκουσα;

Το να προστατεύεις την αξιοπρέπειά σου δεν σημαίνει ότι απορρίπτεις κάθε διαφορετική γνώμη.

Τι μπορείς να κάνεις στην πράξη

Αν μια παρατήρηση σε ενόχλησε, μπορείς να μιλήσεις για αυτό που ειπώθηκε, χωρίς να αποδώσεις κίνητρο στον άλλον.

Αντί για «με ζηλεύεις», μπορείς να πεις:

«Όταν είπες ότι ήταν απλώς θέμα τύχης, ένιωσα ότι παραβλέφθηκε η προσπάθειά μου.»

Δεν είναι βέβαιο ότι ο άλλος θα συμφωνήσει. Του δίνεις όμως την ευκαιρία να καταλάβει τι σε ενόχλησε.

Όταν δέχεσαι μια συμβουλή που δεν ζήτησες, μπορείς να απαντήσεις:

«Σε ευχαριστώ. Θα το σκεφτώ.»

Δεν χρειάζεται κάθε συζήτηση να μετατρέπεται σε αντιπαράθεση.

Αν έχεις επιβεβαιώσει ότι κάποιος μεταφέρει επανειλημμένα μειωτικά σχόλια για σένα, μπορείς, εφόσον αισθάνεσαι ασφαλής, να του ζητήσεις να σου μιλά απευθείας.

Και αν η συμπεριφορά συνεχίζεται, μπορείς να περιορίσεις όσα μοιράζεσαι ή να επανεξετάσεις την απόσταση που χρειάζεσαι στη σχέση.

Δεν είναι απαραίτητο να αποδείξεις ότι κάποιος σε φθονεί για να θέσεις ένα όριο.

Αν η υποτίμηση είναι συστηματική στον χώρο εργασίας, μπορεί να βοηθήσει η καταγραφή συγκεκριμένων περιστατικών και η αναζήτηση υποστήριξης από κατάλληλο αρμόδιο πρόσωπο ή φορέα, ανάλογα με τις συνθήκες.

Αν μια σχέση περιλαμβάνει απειλές, εξαναγκασμό, έλεγχο ή απομόνωση, το ζήτημα ξεπερνά μια απλή διαφωνία ή μια άστοχη κουβέντα. Προτεραιότητα έχει η ασφάλεια. Σε άμεσο κίνδυνο μπορείς να καλέσεις το 112. Στην Ελλάδα λειτουργεί επίσης η 24ωρη γραμμή SOS 15900 για γυναίκες που βιώνουν βία.

Δεν χρειάζεται να γνωρίζεις το κίνητρο για να αναγνωρίσεις το όριό σου

Δεν χρειάζεται να ξέρεις γιατί κάποιος σε μειώνει για να αποφασίσεις ότι μια συμπεριφορά δεν σου κάνει καλό.

Μπορείς να παρατηρήσεις τι συμβαίνει, να μιλήσεις γι’ αυτό όταν υπάρχει χώρος για συζήτηση και να προστατεύσεις τον εαυτό σου όταν δεν υπάρχει.

Και μπορείς να κρατάς χώρο στη ζωή σου για ανθρώπους που χαίρονται μαζί σου, αλλά έχουν και την ελευθερία να σου πουν μια δύσκολη αλήθεια με σεβασμό.

Το ζητούμενο δεν είναι να αποδίδεις ζήλια σε κάθε δυσάρεστο σχόλιο. Είναι να ξεχωρίζεις την κριτική από την υποτίμηση, χωρίς να χάνεις ούτε την κρίση σου ούτε την αξιοπρέπειά σου.

Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί εξατομικευμένη ψυχολογική ή νομική συμβουλή. Δεν διαγιγνώσκει πρόσωπα ή προθέσεις.